MAESTRO VAN WITTEL – De Hollandse meester van het Italiaanse stadsgezicht

 

In Kunsthal Kade vindt een grote overzichtstentoonstelling plaats van de Nederlandse Caspar van Wittel (1653-1736).  Een kunstschilder die niet erg bekend is in ons land. De Italianen zijn daar erg verbaasd over want in hun land is hij een beroemdheid. In Italië is hij bekend onder de naam Gasparo Vanvitelli. Het overgrote deel van zijn werk bevindt zich momenteel in Italiaanse, Engelse en Spaanse collecties. Hij heeft ongeveer 1000 werken nagelaten. Deze werken brengen inmiddels miljoenen op.

Caspar van Wittel werd geboren in Amersfoort. Matthias Withoos was zijn leermeester. Withoos was opgeleid op de schilderschool van Jacob van Campen op het landgoed Randenbroek in Amersfoort. Samen met Withoos trok Van Wittel in 1672 naar Hoorn. Hij kwam zo in de buurt te wonen van de schilders Jan van der Heyden en Gerrit Berckheyde, die in Amsterdam en Haarlem een ‘zuivere’ registratie van het stadsbeeld ontwikkelden.  

In die tijd was het gebruikelijk voor jonge adel om deel te nemen aan een Grand tour, een soort opvoedingsreis voor elitejongens. Caspar van Wittel onderneemt ook zo’n reis en vertrekt op zijn twintigste naar Rome. Hij zou nooit meer terugkeren naar Nederland. In Italië groeide hij uit tot één van de belangrijkste schilders. Het schilderen van oude gebouwen en ruïnes waren daar op dat moment de trend. Van Wittel werd hun eerste Veduteschilder. Vedute zijn de stadsgezichten in Italië. In Italië steeg zijn populariteit snel omdat hij de geliefde plekken van de Italianen prachtig op de kaart zette. Hij was de inspirator van deze stroming en bracht Hollands realisme in Italiaanse vergezichten. Naast moderne stadsgezichten schilderde hij ook de buitenverblijven van de welgestelden. Rijke families kochten zijn werk. Zijn werk lijkt nu klassiek maar was in die tijd heel modern.  

Stadsgezicht Amersfoort:

De Nederlandse musea kochten zijn werk niet aan omdat van Wittel alleen Italiaanse stadgezichten schilderde. Er was één uitzondering en dat betreft de recente aankoop in 2017 van Kunsthal Kade van het stadsgezicht op Amersfoort. Hij was al 40 jaar weg en heeft dat in Italië waarschijnlijk vanuit zijn herinnering geschilderd.

Van Wittel creëerde een stadsbeleving rond 1700. Tijdens het kijken naar zijn werken waan je je daadwerkelijk even terug in Rome van die tijd. Hij hield van het plein in Rome, Piazza del Popolo. Dit plein heeft hij 15 keer geschilderd, steeds vanuit hetzelfde perspectief. Van Wittel schilderde ook de Tiber, Piazza Navona, het Colosseum, het Sint Pietersplein, Villa Borghese, kerken, straten en kleinere pleinen. Maar hij beperkt zich niet alleen tot Rome. Prachtige stadsgezichten maakte hij van Florence, Napels en Venetië.

Rastertekening met potlood:

Van Wittel maakte gebruik van technisch voorbereidde tekeningen. Deze maakte hij met potlood. Het werk verdeelde hij in rasters. In die rasters werden de architectonische verhoudingen in detail weergegeven. Deze rasters werden een blauwdruk voor zijn schilderijen. Deze tekeningen vind je terug op de expositie. Ze zijn eigenlijk net zo interessant als de schilderijen zelf. Hij schilderde vaak meerdere keren dezelfde stadsgezichten daarvoor gebruikte hij steeds dezelfde basistekening. Dat is zichtbaar op de tekeningen van de tentoonstelling. Ze zijn duidelijk meerdere malen gebruikt en zelfs hier en daar versleten. Dat betekende niet dat de opdrachtgevers allemaal hetzelfde schilderij kregen. Van Wittel veranderde vaak het perspectief van het schilderij waardoor elk schilderij uniek was.  

Van Wittel schilderde boven ooghoogte:

Een belangrijk kenmerk van het werk van Van Wittel was het perspectief van waaruit hij schilderde. Hij plaatste zichzelf iets boven ooghoogte waardoor het hele plein vanuit de diepte goed tot zijn recht kon komen. Om een ruim blikveld op de stad te creëren schilderde Van Wittel in landscape-vorm. Dat gaf een panoramisch karakter. Alles werd heel gedetailleerd uitgewerkt met een zeer fijn penseel. Fascinerend was zijn verschil in werkwijze tussen het schilderen van gebouwen en van personen. De gebouwen werden met mathematische precisie weergegeven. Zijn aandacht voor architectuur was uniek en van heel hoog niveau. De mensen schilderde hij op een zeer levendige, frivole wijze en werden allemaal zeer verschillend uitgebeeld. Van Wittel combineerde het grote massale plein en de statige gebouwen met mensen die allemaal een eigen verhaal leken te vertellen. Hij accentueerde de verscheidenheid van de mensen. Iedereen is bezig, in beweging en iedereen is onderdeel van een eigen tafereeltje. Je wordt als kijker meegenomen in die scènes. Daar kan je uren naar kijken. Op de werken van Van Wittel lijkt het altijd mooi weer te zijn. Hij combineerde prachtig noorderlicht in zuidelijke atmosfeer. Het beeld dat zijn werken oproepen is heel optimistisch en zonnig. De figuren op zijn schilderijen scheppen een beeld van een makkelijk leven. Dat was in die tijd zeker voor velen niet het geval. Je kijkt ernaar met een gevoel dat er zich verderop, buiten het zicht van het beeld een ander leven af moet spelen. De Italianen vonden dat de kracht van zijn werk, het toonde een positief beeld van het leven.

Vergelijking werk van Van Wittel met werk van fotograaf Hans Wilschut:

Kunsthal Kade heeft de Rotterdamse fotograaf Hans Wilschut gevraagd om op de plekken, van waaruit Van Wittel heeft geschilderd, foto’s te maken van dezelfde scène. Sommige gebouwen blijken de tand des tijds goed te hebben doorstaan. Sommige plaatsen zijn juist heel erg veranderd. Het grootste verschil tussen de schilderijen van Van Wittel en de foto’s van Wilschut zijn misschien wel de mensen die erop staan. Hun kleding, uitstraling en acties geven een totaal verschillend beeld.

Amersfoort heeft zijn talentvolle, succesvolle èn verloren zoon binnengehaald en op de Nederlandse kunstkaart gezet. Kunsthal Kade toont met terechte trots deze overzichtstentoonstelling: MAESTRO VAN WITTEL – Hollandse meester van het Italiaanse stadsgezicht. De expositie is te zien in het museum Kunsthal kade te Amersfoort tot en met 5 mei 2019.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *